فرآيند جادويي اجرا

بهرام بيضايي، جزو معدود نويسندگان و کارگردانان تئاتر ايراني است که از ابتداي فعاليت‌ها و نخستين توليدات نمايشي‌اش يک جريان خاص را شروع کرده و به گونه‌اي مستمر و مداوم شيوه‌اي مشخص را در کارش پيش گرفته است. شيوه‌ بيضايي طي چهار دهه فعاليت نمايشي اين هنرمند، مسيري متکامل را پيموده و هر بار کاستي‌ها و کمبودهاي پيش را پوشانده و جبران کرده و در مدتي کوتاه به عنوان يک سبک کامل و کم نقص به جرياني تثبيت شده در تئاتر ايران مبدل شده است. تئاتر بيضايي، تئاتري ايراني است که سبقه‌ها و سابقه‌هاي فرهنگ و هنر ايراني را در انطباق با ساختار غير بومي تئاتر اروپا قرار داده و به کليتي يکدست و مستقل رسيده که اکنون مي‌توان آن را ملي و بومي دانست.
«افرا» از معدود آثار بيضايي است که در کارنامه او از مجموعه متون متکي بر انگاره‌هاي کهن فرهنگ و ادبيات ايراني جدا شده و فضايي معاصر و نزديک به امروز را در محور روايت داستانش مورد تأکيد و پرداخت قرار داده است. بيضايي پيشتر با به روي صحنه بردن «مجلس شبيه در ذکر استاد نويد ماکان و همسرش مهندس رخشيد فرزين» مناسبات سياسي و اجتماعي را ـ بر خلاف آثار قبلي‌اش ـ به طور مستقيم و بلاواسطه در جامعه امروز مورد اشاره قرار داده بود. در واقع تفاوت «مجلس شبيه...» با ديگر آثار بيضايي، جسارت در انتقال مستقيم موضوعاتي بود که او در کارهاي ديگرش با پرده‌پوشي و کنايه و بعضاً نمادين مورد پرداخت قرار مي‌داد اما اين نمايش بيش از اندازه بي پرده و مستقيم بود و هر چند که تماشاگرش را در زمان اجراي آن درگير لذت ديداري و فهم بلاواسطه مي‌کرد، در تأثيرگذاري بيشتر و درگيرسازي طولاني مدت ادراک و فهم تماشاگر با خود چندان موفق نبود. «مجلس شبيه...» از اين حيث برخي از جنبه‌هاي زيباشناسانه را که مابين تکنيک نمايشي و نتايج انتقال و ارتباط با تماشاگر قرار مي‌گرفت، دارا نبود.
اما «افرا» ديگر نمايشي که بيضايي با فاصله چند سال بعد از «مجلس شبيه...» آن‌را در بستر داستاني معاصر به اجرا در آورده تفاوت‌ مهمي با اثر قبلي اين کارگردان دارد؛ اين تفاوت را مي‌توان در پرداختن به جنبه‌هاي زيباشناسانة ميان هنر و تکنيک ارايه آن ارزيابي کرد. «افرا»  در يک شماي کلي درامي متکي به داستان است.  اين داستان ساختار و عناصري مستقل و متکي برخود دارد. داستان زندگي «افرا»، دختر معلم شهرستاني که در شرايط تاريخي و اجتماعي مشخصي زندگي  مي‌کند و شبکه ساختار داستاني که حرکت اين قهرمان در جامعه مورد نظر را شامل مي شود، يک کليت مستقل است اما بررسي جنبه‌هاي محتوايي و مفاهيم مورد اشاره‌اي که در پس روايت اين داستان نهفته نيز کليتي ديگر است که بر اساس ارجاعات و اشارات غير مستقيم به رويدادهاي آن تفسير و تحليل‌پذير هستند.
بهرام بيضايي، «افرا» بازهم ساختار مناسبات اجتماعي و تاريخي را بستر کارش قرار داده اما در سطحي همتراز و مناسب با اين محمل‌هاي روساختي به ارايه مفاهيم اخلاقي و انساني نيز مي‌پردازد. در اين حوزه حتي مي‌توان ارزش خرديت انسان را در تقابل با جمع و جامعه مورد اشاره قرار داد و در راس همة عناصر و رويکردهاي محتوايي اثر ارزيابي کرد.
اجراي نمايش تازه بيضايي در مقايسه با «مجلس شبيه.....» همچون ساختار متن آن واجد نوعي تمرکز و تکامل زيباشناسانه است. بيضايي در «افرا» اجزا و عناصر اجرايي را متناسب با کليت اثر مورد پرداخت قرار داده و کمتر سراغ فانتزي و گريز از معيارهاي آشنا و بيگانه‌سازي از اجرا رفته است. حرکت به عنوان يک کارکرد محوري در افرا خود به يک کنش مستقل تبديل شده است و نه در تناسب با ريتم و ضرباهنگ، بلکه خود ضرباهنگ اجراست. براي بررسي اجرا آهنگ اجرايي بايد جزء به جزء عناصر مرتبط با آن را مورد بررسي قرار داد. حرکت و ميزانسن، موسيقي و زبان، رويداد و کنش و هر عنصر و ابزار مرتبط ديگر در نمايش بيضايي به يک وحدت روايي رسيده‌اند و ريتم و کنشي را به وجود آورده‌اند که هر چه بيشتر از زمان نمايش مي‌گذرد همچون يک ملودي سحرانگيز تماشاگر را جادو مي‌کند و در متن خود مغروق مي‌سازد.
البته «افرا» با تکيه بر اين اتمسفر و کنش قوي که حاصل هماهنگي و وحدت عناصر اجراست قصد به حداقل رساندن ابعاد انديشه را در فرآيند انتقال ندارد، هر چند که وجوه احساس‌گرايانه نمايش به مراتب چربش بيشتري بر حوزه تفکر و انديشه دارند. بيضايي براي پرهيز از سقوط محض تماشاگر در ورطه احساس و از بين رفتن کيفيت تفکر در ارتباط با نمايش ارزش اهميت روايت نمايش را تقسيم کرده است.
راوي «افرا» در سه سطح به روايت آن مي‌پردازد. اول خود بيضايي ـ در مقام نويسنده و کارگردان ـ است، که به عنوان راوي پنهان تماشاگر را در معرض انتقال و ارتباط با رويدادها و موضوعات قرار مي‌دهد. اين راوي پنهان در پايان نمايش خودش را با شخصيتي ديگر جانشين مي‌کند و اصرار و انکار يا تأئيد و تصديق در شکل‌گيري پايان‌بندي نمايش‌اش را بر گردن اين راوي (نويسنده) مي‌اندازد. او کليت اجرا را شروع مي‌کند و به پايان مي‌رساند.
راوي ديگر بخشي است که از طرفي به آينده مطلع شخصيت و از طرف ديگر به بازيگر نزديکاست؛ اين راوي با فاصله‌اي نسبي از رويداد آن‌را روايت مي‌کند و بيگانه‌سازي‌اي کمرنگ را جدا از لحظه وقوع نقل (نه نقالي به طور مستقل) مي‌کند و حتي با ورود به ذهنيت و درون شخصيت و افشاي درونيات او، تفسير مي کند.
راوي سوم، شخصيت است که به لحاظ ارزش کيفيت در سطح سوم ارزشيابي براي روايتگري قرار مي‌گيرد. اين راوي خودش را در لحظه وقوع رويداد و حادثه در شبکه داستاني نشان مي‌دهد و در معرض ارتباط با حضور تماشاگران قرار مي‌دهد.
در مجموعه ،«افرا» هم قادر به قرار دادن تماشاگر در فضاي جادويي داستان و اجراي آن است و هم مي‌تواند با بيگانه‌سازي نامحسوسش تعقل و انديشه مخاطب را با خود درگير سازد.